Nowe sposoby kształtowania przestrzeni pozbawionej światła dziennego

Zainteresowanie tematem kształtowania przestrzeni pozbawionej światła dziennego wyniknęło z inspiracji projektem modernizacji kina przy ulicy Grzegórzeckiej w Krakowie. Kino to, w czasach funkcjonowania, znane było pod nazwą „Związkowiec”. Obecnie obiekt ten jest wyłączony z działalności, chociaż posiada ciekawą formę architektoniczną i dobrą lokalizację. Sala kinowa z balkonem oraz przestronne foyer przykładem przestrzeni pozbawionej światła dziennego. Układ ścian, filarów, balkon i forma falującego stropu, są doskonale zaprojektowane od strony akustycznej. Nadanie formom architektonicznym właściwej ekspresji i wdzięku jest możliwe poprzez zastosowanie odpowiedniego oświetlenia sztucznego. Jednocześnie najistotniejszym elementem wnętrza kinowego jest ekran, a właściwie to, co się na nim tworzy w trakcie projekcji filmowej.
Projektowanie oświetlenia staje się interdyscyplinarną działalnością artystyczną, która łączy malarstwo, rzeźbę, projektowanie architektoniczne, teatr, kino, muzykę.

Film jako sztuka wizualna i element architektury wnętrz.
Kino jest przestrzenią pozbawioną światła dziennego. „Treścią kina jest film”, jak określa to Alicja Helman, specjalista w dziedzinie filmoznawstwa, autorka książki „Panorama współczesnej myśli filmowej”. Film jest również elementem kształtowania przestrzeni sali kinowej. Definicję filmu, jako „ruchomego światła włączonego w uporządkowany czasowo rytm”, próbuje określić Ludwig Hirschfeld-Mack we wspomnieniach z pierwszej projekcji kinematograficznej. „Treść zdarzeń - wspomina po latach – była pozbawiona smaku i pozostawiała mnie obojętnym. Przemożny wpływ wywarła na mnie siła, wynikająca ze zmian nagłych i powolnych ruchów wiązek światła od najjaśniejszej bieli do najciemniejszej czerni – pełnia nowych możliwości wyrazowych!”
Cenne uwagi na temat filmu, jako środka kształtowania przestrzeni, wymienia Andrzej Gwóźdź w książce „Obrazy i rzeczy” - „Podobnie jak 250 lat temu ognie sztuczne intronizowały w roli światła pośredniego, światło wytwarzane chemicznie, tak przed stu laty kino zapoczątkowało kulturę elektrycznego oświetlenia publicznego. Trzeba jednak było eksperymentu Waltera Ruttmanna z utrwalonym na taśmie filmowej, choć całkowicie pozbawionym obrazu „słuchowiskiem” Week-End (1930), by przynajmniej dla niektórych jasna się stała ta mało popularna prawda, iż materiałem projekcji kinematograficznej jest prędkość energii świetlnej (choćby – jak w tym przypadku – pozbawiona ekranowych fantomów, a więc i tradycyjnej „zawartości” kinowego spektaklu); że widz w istocie dostrzega nie światło, lecz transmitowane „treści” w postaci innego przekaźnika: literatury, malarstwa, teatru...”
Światło, w znaczeniu symbolicznym oznacza radość, dostąpienie wtajemniczenia, czyli oświecenia. Według „Słownika symboli” Władysława Kopalińskiego – lampa (zapalona) oznacza miedzy innymi ochronę, azyl, ducha, duszę, wizję... Światło odwołuje do energii ożywienia. Być może echem symbolicznych skojarzeń, są pokazy świetlne w dyskotekach, na koncertach, czy festynach. Festyn świetlny, trwający pięć dni, zaprojektowany przez Nauma Gabo, odbył się w okresie międzywojennym w Berlinie. („Berlin w świetle”, październik 1928) Zamienił on wówczas stolicę Niemiec w świetlną stolicę świata. Wśród współczesnych wydarzeń można wymienić koncerty słynnych gwiazd muzycznych w plenerze, bądź w dużych salach widowiskowych. Artystą, którego twórczość muzyczna świetnie odnajduje swe odbicie w laserowych efektach świetlnych, jest Jean Michel Jarre. Koncert, który odbył się na początku lat 90-tych, „Paris la Defense”, przemienił paryską dzielnicę w pulsującą rzeźbę świetlną. „W tym spektaklu, będącym doskonałym spełnieniem idei synestezji, a zarazem ukoronowaniem świetlnej imaginacji w formie antologii wszelkich możliwych gier świetlnych (od projekcji reflektorowych, poprzez refleksowe gry barwne, aż po hologramy), nie chodzi tu już o to, by znaleźć gramatykę skodyfikowanego tekstu, który należy wyjaśnić i zinterpretować; my, bowiem jesteśmy tymi, którzy rzucając w świat znaczenia, którzy ten świat utekstowiają.”
Wyjątkową ucztą dla oka były również świetlne pokazy w czasie koncertu Jeana Michela Jarra, zamykającego obecne stulecie w Egipcie. Na tle śladów dawnej cywilizacji miało miejsce widowisko korzystające z najnowocześniejszych efektów świetlnych.
Spektakle, określane nazwą „Światło i dźwięk” stały się medium sztuki współczesnej. Jednym z najbardziej znanym twórcą takich spektakli jest Jorge Orta, Argentyńczyk mieszkający w Paryżu. Sztukę, którą uprawia można określić malarstwem luminograficznym. Tak jak tworzenie elementów świetlnych w scenografii twórczość Orty, polega na tworzeniu obrazów przez wyświetlanie ich specjalnie skonstruowanymi rzutnikami. Płaszczyzną projekcyjną są obiekty architektoniczne lub naturalne (np. skały). Wśród realizacji Orty znany jest spektakl „Symbole kurzu”, przedstawiony w czasie trwania Biennale Sztuki w Wenecji, w 1995 roku. Na budynki weneckie rzucano ogromne obrazy przedstawiające białe, symboliczne znaki. Rekordowa wielkość projekcji obrazów (o powierzchni około 5000m2), została pokazana przez artystę w Peru, na terenie archeologicznych wykopalisk w Machu Picchu.
Ekranem, dla projekcji reklamy czasopisma „Match”, stała się ogromna połać pustyni na południu Tunezji. Chęć sprzedaży produktu zainspirowała producentów Coca-Coli, którzy dla stworzenia świetlnej reklamy, zamierzają w przyszłości zapisać na firmamencie niebios nie dający się wymazać wieczny znak swojego produktu. Luminizacja przestrzeni sięga wszechświata, a oferta niematerialnych wyglądów świetlnych stanowi wyzwania nieustannie rzucane boskiemu porządkowi rzeczy, czego przykładem jest przestrzeń wirtualna.
Fantastyczne efekty przestrzenne można uzyskać stosując wiązki promieni laserowych. Dają one w przestrzeni formy rzeźbiarskie, odbierane w czasoprzestrzeni. Rozwiązania architektoniczne z wykorzystaniem wiązek promieni laserów, dają zupełnie nieoczekiwane podziały, przenikanie form, akcenty w centrum kompozycji. Wprowadzenie np. ściany świetlnej czy form na suficie, pozwala wykreować zupełnie nowe zjawiska, wirtualną architekturę przyszłości. Dzięki laserowi staje się możliwe tworzenie „światło rzeczy” – „Rzeczy i okupująca je świetlna powłoka wchodzą w relację tautologii – spięcia tego samego z takim samym tak, iż światło przyjmuje ostatecznie funkcję referenta”
Futurystyczne rozwiązania stosowane są w scenografii teledysków, telewizyjnych spotach reklamowych i animacji komputerowej. Sztuka wizualna, wideo art, komputerowe tworzenie wirtualnej rzeczywistości, rzuca wyzwanie dla architektów wnętrz. Być może w efekcie tego stworzony zostanie nowy kierunek projektowania – architektura wirtualna, design niematerialnych struktur.